1           مفاهیم و ادبیات معماری سازمانی

تعریف معماری سازمانی:

«معماري سازماني رویکردی است یکپارچه و جامع که جنبه‌ها و عناصر مختلف یک سازمان (سیستم) را با نگاه مهندسی تفکیک و تحلیل می‌نماید و شامل مجموعه مستندات، مدل‌ها، استانداردها و اقدامات اجرایی برای تحول از وضعیت موجود به وضعیت مطلوب با محوریت فناوری اطلاعات است که در قالب یک چرخه تکرارپذیر اجرا شده و به صورت مداوم توسعه و به‌روز‌رسانی می‌شود.»

مفهوم و کاربرد معماری سازمانی مبتنی بر دو اصل محوری است:

اصل اول: تقدم برنامه‌ریزی و طراحی بر پیاده‌سازی و اجرا

برای مثال، در ساختمان‌سازی می‌توان بدون طرح و نقشه شروع به ساخت ساختمان نمود، ولی نتیجه حاصله دارای «بهرهوری پایین» ، «طول عمر کوتاه» ، «هزینه بالای تعمیرات و نگهداشت» و «هزینه بالای تغییرات و گسترش» است (شکل ‏1‑1)؛ در مقابل، مقدم قراردادن برنامه‌ریزی و طراحی ممکن است هزینه اولیه و زمان ساخت را اندکی‌ افزایش دهد، اما نتیجه حاصله دارای «بهره‌وری بهتر» ، «طول عمر بالاتر» ، «هزینه کمتر تعمیرات و نگهداشت» و «سهولت تغییرات و گسترش» است (شکل ‏1‑1).

شکل ‏11 اصل تقدم برنامه‌ریزی و طراحی بر پیاده‌سازی و اجرا

 

در مباحث مدیریت و تحول سازمانی نیز مقدم قراردادن برنامه‌ریزی و طراحی براساس استانداردها و تجربه‌هاي موفق، اگرچه به هزینه اولیه و زمان بیشتری نیاز دارد، اما نتیجه حاصله باارزش‌، مطمئن و توسعه‌پذیر مي‌باشد.

اصل دوم: مهندسی همه جوانب و عناصر سازمان به‌صورت یکپارچه

همان‌طور که برای ساخت یک ساختمان همه جوانب موضوع تحلیل و مهندسی می‌شود و خروجی آن نقشه‌های متنوعی است که برخی (پلان، نمای داخلی) نقشه‌های اصلی ساختمان محسوب می‌شوند و برخی دیگر (نقشه برق‌کشی، لوله‌کشی، موتورخانه و ...) طراحی تجهیزات و تأسيسات ساختمان هستند (شکل ‏1-2)، ولی همگی در کنار هم برای ساخت ساختمان لازم است؛ در معماری سازمانی نیز علاوه بر تحلیل و تدوین "معماری کسب‌وکار"[1] (ساختار، فرآیند، خدمات، ...) نیاز به تحلیل و تدوین "معماری فناوری اطلاعات"[2] (اطلاعات، نرم‌افزارها، شبکه، امنیت، ...) نیز هست (شکل ‏1-3) که مجموعه این تحلیل‌ها و نقشه‌های همراستا[3] با همدیگر، متوازن[4] و یکپارچه، توصیف‌کننده معماری سازمان مي‌باشد.

شکل ‏1-2 اصل مهندسی و تحلیل همه جوانب در ساختمان‌سازی

شکل ‏1-3 اصل مهندسی و تحلیل همه جوانب در سازمان

1.1           مزایا و دستاوردهای معماری سازمانی

مزایا و دستاوردهای معماری سازمانی بر اساس دو اصل محوری گفته شده، به قرار زیر است:

«تقدم برنامه‌ریزی و طراحی بر پیاده‌سازی و اجرا» منجر به نتایج زیر می‌شود:

·         کاهش دوباره‌کاری‌ها و اشتباهات در اجرا

·         بهره‌وری بهتر و طول عمر بالاتر

·         قابلیت توسعه و گسترش در آینده

·         کاهش هزینه‌های پیاده‌سازی، نگهداشت و توسعه

·         استفاده بهینه از زمان و منابع موجود

·         پیش‌بینی و آمادگی برای شرایط آینده

«مهندسی همه جوانب و عناصر سازمان به‌صورت یکپارچه»، منجر به نتایج زیر می‌شود:

·         نگاه جامع و یکپارچه به مدیریت و تحول سازمان (فیل مولانا)

·         توازن و تناسب بین جوانب و عناصر سازمان

·         هم‌راستایی بین کسب‌وکار با فناوری اطلاعات

 


1.2          معرفی چارچوب‌های معماری سازمانی

چارچوب[5] در ادبیات معماری سازمانی به معنای ساختار، روش و استانداردهای انجام معماری است. به عبارت دیگر، چارچوب مشخص می‌کند که معماری شامل چه عناصر و دامنه‌هایی است، چگونه انجام شود، چه محصولاتی تولید شود، براساس کدام استانداردها و مدل‌های مرجع عمل شود و در نهايت چارچوب می‌تواند شامل برنامه و اقدامات لازم برای آموزش، استقرار و نگهداشت معماری سازمانی باشد.

چارچوب‌های معماری سازمانی به‌صورت کلی به چهار دسته اصلی تقسیم می‌شوند:

چارچوب‌های معماری سازمانی عمومی (همه‌منظوره)[6]:

این چارچوب‌ها برای دولت یا صنعت خاصی تولید نشده‌اند و به صورت عمومی برای سازمان‌ها و شرایط مختلف قابل‌استفاده هستند، البته  به‌دليل عمومی بودن سفارشی سازی در هر صنعت یا کاربرد خاص ضروري است، معروف‌ترین چارچوب‌های معماری سازمانی عمومی به قرار زیر است:

  • The Zachman Framework
  • The Open Group Architecture Framework (TOGAF)
  • Gartner’s Enterprise Architecture Framework (GEAF)
  • The Oracle Enterprise Architecture Framework (OEAF)

 

چارچوب‌های معماری سازمانی ملی (دولتی)[7]:

این چارچوب‌ها توسط دولت‌ها و برای هدایت، حمایت و نظارت بر پیشرفت معماری سازمانی دستگاه‌های دولتی تولید شده‌اند و پس از طی مراحل قانونی به‌صورت رسمی ابلاغ و الزام شده‌اند. اگرچه محتوای این چارچوب‌ها برای کشور خاصی تهیه شده‌است، اما روش‌شناسی، راهبرد‌ها و مدل‌های مرجع تولید شده دربردارنده مخزن غنی از دانش و تجربه‌هاي معماری سازمانی است که می‌تواند با سفارشی‌سازی مورد استفاده سایر صنایع و کشورها نیز قرار گیرد. معروف‌ترین چارچوب‌های معماری سازمانی ملی (دولتی) به قرار زیر است:

 

  • Korea Government Enterprise Architecture (KGEA)
  • Australian Government Architecture (AGA)
  • Singapore Government Enterprise Architecture (SGEA)
  • Netherlands Government Reference Architecture (NORA)
  • Federal Enterprise Architecture Framework (FEAF)
  • United Kingdom Reference Architecture (UKRA)
  • Government Enterprise Architecture for New Zealand (GEA -NZ)
  • Finland National Enterprise Architecture
  • Bahrain National Enterprise Architecture Framework
  • Saudi Arabia National Enterprise Architecture
  • Oman e-Government Architecture Framework (OeGAF)
  • Jordan e-Government Architecture Framework (e-GAF)
  • Egyptian Government Enterprise Architecture Framework (EGEAF)

 

چارچوب‌های معماری سازمانی نظامی[8]:

این چارچوب‌ها توسط نهادهای نظامی تولید شده‌اند و به‌‌دلیل تفاوت‌های بنیادین عملیات نظامی با حوزه کسب‌وکار (سازمانی و اداری) تنها در حوزه تخصصی نظامی کاربرد دارند، اگرچه برخی مفاهیم و تکنیک‌های آن قابل الگوبرداری برای سایر صنایع نیز مي‌باشد. معروف‌ترین چارچوب‌های معماری سازمانی نظامی به قرار زیر است:

  • NATO Architecture Framework (NAF)
  • Department of Defense Architecture Framework (DoDAF)
  • Technical Architecture Framework for Information Management (TAFIM)
  • British Ministry of Defence Architecture Framework (MODAF)
  • France DGA Architecture Framework (AGATE)
  • The Australian Defence Architecture Framework (AUSDAF)
  • Department of National Defence Canadian Architecture Framework (DNDAF)

 

چارچوب‌های معماری سازمانی مختص صنایع (بانک، بیمه، مخابرات، ...)[9]:

این چارچوب‌ها (و مدل‌های مرجع) توسط صنایع و بخش خصوصی برای حوزه کسب‌وکار مشخصی (بانک، بیمه، مخابرات، ...) تهیه شده‌اند. ازآنجا که هدف تولیدکنندگان ارائه مفاهیم بنیادی و روش‌شناسی جدیدی برای معماری سازمانی نبوده‌است، به‌طور كلي از قالب سایر چارچوب‌های عمومی استفاده نموده‌اند، ولی محتوای تخصصی صنعت مورد نظر را در قالب الگوها و مدل‌های مرجع در آن قرار داده‌اند. معروف‌ترین چارچوب‌های معماری سازمانی مختص صنایع به قرار زیر است:

  • TeleManagement Forum (TM Forum) Frameworx
  • Banking Industry Architecture Network (BIAN)
  • IBM Information FrameWork (IFW) for Banking Industry
  • Automotive Architecture Framework (AAF)
  • Supply Chain Operations Reference model (SCOR)
  • Insurance Application Architecture (IAA)

1.3         تاریخچه فعالیت‌های معماری سازمانی در ایران

اولین فعالیت‌های مقدماتی مرتبط با معماری سازمانی در سال 1377 در وزارت جهاد کشاورزی آغاز شد، پس از چندین سال فرهنگ‌سازی و کسب تجربه‌هاي اولیه، شروع رسمی فعالیت‌های مرتبط با معماری سازمانی در مقیاس کشوری در سال 1382 و با تأسيس کمیته فنی معماری اطلاعات ایران، تحت پوشش دبیرخانه شورای عالی اطلاع‌رسانی، رقم خورد و به دنبال آن کسب و ترویج دانش بومی معماری سازمانی در اولویت قرار گرفت. دستاوردهای کمیته فنی را می‌توان محرک اصلی در نهادینه‌شدن دانش و تخصص معماری سازمانی در کشور دانست، به‌گونه ای که بر اساس ارزیابی نهادهای مرجع بین‌المللی[10] در حوزه معماری سازمانی، جایگاه ایران به رده نهم و بالاتر از بسیاری از کشورهای صنعتی رسیده بود.

هم‌زمان با فعالیتهای کمیته فنی معماری اطلاعات، در دانشگاه‌ها نیز اساتید و دانشجویان تحصیلات تکمیلی بر حوزه معماری سازمانی متمرکز شدند که حاصل آن بیش از ده‌ها پایان نامه تحصیلات تکمیلی (دکترا و کارشناسی ارشد) و نزدیک به صد عنوان مقاله و پژوهش فنی منتشر شده، است.

از اواسط دهه 80 در کنار تحقیقات علمی و فنی، اجرای پروژه‌های کاربردی برای دستگاههای دولتی و شرکتهای خصوصی نیز گسترش یافت و چندین شرکت مشاور در حوزه تدوین و اجرای طرح‌های معماری سازمانی فعال شدند که مشتریان آنها طيف گسترده‌اي از وزراتخانه‌ها و سازمان‌های دولتی تا شرکت‌های خصوصی و تولیدی را دربرمي‌گرفت. دستاورد نزدیک به دو دهه تجربه‌هاي معماری سازمانی در ایران، اجرای نزدیک به 100 پروژه بزرگ معماری سازمانی و طرح جامع فاوا بوده است.

در سال 86 با گسترش فعالیت‌های پژوهشی و کاربردی حوزه معماری سازمانی، دانشگاه شهید بهشتی موفق شد به عنوان اولین دانشگاه ملی مجوز پذیرش دانشجوی کارشناسی ارشد در رشته معماری سازمانی را کسب نموده و از سال 87 تا اکنون، هرساله دانشجویان علاقمند در این مقطع پذیرش و پس از گذراندن دروس مختص به معماری سازمانی وارد بازار کار مي‌شوند.

با گسترش فعالیت‌های پژوهشی و نیز اجرای پروژه‌های موفق متعدد، سرانجام در سال 90 با حمایت سازمان فناوری اطلاعات ایران، اولین آزمایشگاه معماری سازمانی سرویس‌گرا با هدف ترویج، آموزش و استانداردسازی متدهای معماری سازمانی سرویس‌گرا در کشور تأسيس شد.

سرانجام در سال 94 و با تصویب طرح تدوین چارچوب و برنامه ملی معماری سازمانی ایران، مجموعه فعالیت‌های علمی، فنی و اجرایی معماری سازمانی در کشور منسجم‌تر از گذشته تحت هدایت کمیسیون توسعه دولت الکترونیکی قرار گرفت. در همین راستا در نهايت نسخه اول چارچوب معماری سازمانی در سال 95 تهیه و منتشر شد.

براساس توضیحات فوق، سال‌شمار فعالیت‌های مهم معماری سازمانی به قرار زیر است:

1377: شروع اولین طرح معماری سازمانی در وزارت جهاد سازندگی

1382 : تأسيس کمیته فنی معماری اطلاعات زیرمجموعه شورای عالی اطلاعرسانی جهت ترویج و بسترسازی موضوع

1383 : انتشار یک شماره از نشریه تکفا مختص موضوع معماری سازمانی

1384: کسب رتبه نهم دنیا در فعالیتهای معماری سازمانی به واسطه فعالیتهای کمیته فنی

1385: پایان فعالیت رسمی کمیته فنی معماری اطلاعات با تغییر دولت و رئیس شورا

1385: تعیین معماری سازمانی به عنوان یکی از محورهای اصلی دوازدهمین کنفرانس سالانه انجمن کامپیوتر ایران

1386: تصویب دوره کارشناسی ارشد معماری سازمانی توسط وزارت علوم

1387: اولین دوره پذیرش دانشجوی کارشناسی ارشد معماری سازمانی در دانشگاه شهید بهشتی

1390: تأسيس اولین آزمایشگاه معماری سازمانی سرویسگرا در دانشگاه شهید بهشتی

1393: تصویب طرح تهیه چارچوب معماری سازمانی ایران

1394: شروع طرح توانمندسازی و تأسيس پنج آزمایشگاه معماری سازمانی در پنج استان کشور

1395: انتشار نسخه 1 چارچوب معماری سازمانی ایران

 


2          معرفی چارچوب معماری سازمانی ایران

«چارچوب معماری سازمانی ایران»[11] به معنای عام توصیف‌کننده ساختار، دستورالعمل، الگوها و استانداردهای انجام معماری سازمانی در سطح دولت و دستگاه‌های اجرایی کشور است و دربردارنده چهار بخش[12] اصلی است و برای دو گروه از مخاطبان تهیه شده‌است. این چارچوب براساس چندین سال بررسی‌های تحلیلی نمونه چارچوب‌ها و تجربه‌هاي معماری در دیگر کشورها و انطباق آن با نیازهای کشور طراحی و منتشر شده‌است. بخش‌هايی از این چارچوب به‌طور كامل به‌صورت بومي و براساس تجربه‌هاي بیش از دو‌دهه معماری سازمانی در کشور طراحی شده‌است و نمونه مشابهی در جهان ندارد.

در چارچوب معماری سازمانی ایران، دامنه معماری به شش زیردامنه تقسیم شده‌است:

·         زیردامنه برنامه راهبردی[13] (به عنوان ورودی معماری سازمانی)

·         زیردامنه معماری کسب‌وکار

·         زیردامنه معماری اطلاعات و داده[14]

·         زیردامنه معماری نرم‌افزارهای کاربردی[15]

·         زیردامنه معماری زیرساخت فناوری[16]

·         زیردامنه معماری امنیت[17]

لذا محتوای کلیه بخش‌ها و مؤلفه‌های[18] چارچوب (روش توسعه معماری، چارچوب محتوایی معماری، مدل‌های مرجع و ...) مبتنی بر این شش زیردامنه تدوین شده‌اند.

چارچوب معماری سازمانی ایران همان‌گونه که از نام آن مشخص است یک چارچوب و مدل است و تا زمانی‌که به‌صورت مؤثر و کاربردی توسط متولیان مربوطه مورد استفاده و پیاده‌سازی قرار نگیرد، منجر به تغییر و تحول در سطح دولت و دستگاه‌های زیرمجموعه نخواهد شد.

2.1          بخش‌ها و مؤلفه‌های چارچوب معماری سازمانی ایران

چارچوب معماری سازمانی ایران دارای چهار بخش اصلی است و برای دو گروه از مخاطبان تهیه شده‌است. بخش‌ها و مؤلفه‌های چارچوب در شکل ‏2‑1 نشان داده مي‌شود.

شکل ‏21 بخش‌ها و مؤلفه‌های چارچوب معماری سازمانی ایران

 

چارچوب و روش‌شناسی:

بخش «چارچوب و روش‌شناسی»[19] که در فصل‌هاي بعدی به‌صورت کامل شرح داده مي‌شوند، معادل «دانش و روش» انجام معماری سازمانی است و به سوال «معماری چیست و چگونه انجام می‌شود» پاسخ می‌دهد. به‌این منظور چهار مؤلفه اصلی در آن قرار داده شده که به قرار زير است:

·         چارچوب مدیریت معماری[20]: اصول، ساختار، نقش‌ها و مهارت‌های لازم برای معماری سازمانی

·         روش توسعه معماری[21]: مراحل و نحوه تدوین معماری سازمانی (فازها، ورودی‌ها، فعالیت‌ها، خروجی‌ها)

·         چارچوب محتوایی معماری[22]: فرآورده‌های معماری و نحوه طبقه‌بندی آنها (که در روش توسعه معماری، تولید می‌شوند)

·         رهنمودها، تکنیک‌ها و نمونه مثال‌ها[23]: اسناد تکمیلی و جانبی که برای انجام معماری سازمانی مفید بوده و به‌صورت مستمر تکمیل و توسعه می‌یابد.

مدل‌های مرجع ملی:

بخش «مدل‌های مرجع ملی»[24] که می‌توان آن را معادل «الگوها و استانداردهای آماده معماری در مقیاس ملی (دولت)» دانست، به سوال «معماری براساس چه استاندارد و الگوهای مرجع بالادستی تدوین شود؟» پاسخ می‌دهد. به‌اين منظور شش مدل مرجع در مقیاس ملی (دولت) تهیه شده که به قرار زير است:

·         مدل مرجع عملکرد[25]: طبقه‌بندی و نمونه سنجه‌های ارزیابی عملکرد در دولت (دستگاه‌های اجرایی)

·         مدل مرجع خدمات[26]: طبقه‌بندی و نمونه خدمات (کارکردهای) اصلی و پشتیبانی در دولت (دستگاه‌های اجرایی)

·         مدل مرجع داده[27]: طبقه‌بندی و نمونه داده‌های اصلی و پشتیبانی در دولت (دستگاه‌های اجرایی)

·         مدل مرجع نرم‌افزارهای کاربردی[28]: طبقه‌بندی و نمونه نرم‌افزارهای کاربردی اصلی و پشتیبانی در دولت (دستگاه‌های اجرایی)

·         مدل مرجع فناوری[29]: طبقه‌بندی و نمونه استانداردها و ابزارهاي فاوا در دولت (دستگاه‌های اجرایی)

·         مدل مرجع امنیت[30]: طبقه‌بندی و نمونه کنترل‌های امنیتی فناوری اطلاعات در دولت (دستگاه‌های اجرایی)


مدل‌های مرجع بخشی:

بخش «مدل‌های مرجع بخشی»[31] که می‌توان آن را معادل «الگوها و استانداردهای آماده معماری در مقیاس یک صنعت یا خوشه کسب‌وکار» دانست، به سوال «معماری براساس چه استاندارد و الگوهای تخصصی تدوین شود؟» پاسخ می‌دهد. این بخش برخلاف سایر بخش‌های چارچوب که به‌صورت متمرکز توسط نهادهای حاکمیتی تدوین و منتشر شده، توسط صنایع و خوشه‌های کسب‌وکار در کشور تدوین و تکمیل مي‌شود. نمونه مدل‌های مرجع بخشی که‌ می‌تواند توسط متولیان مربوطه تدوین شود، به قرار زير است:

·         مدل مرجع صنعت بانک

·         مدل مرجع صنعت بیمه

·         مدل مرجع صنعت مخابرات

·         مدل مرجع صنعت حمل‌ونقل

·         مدل مرجع صنعت انرژی

·         مدل مرجع بهداشت و درمان

·         مدل مرجع شهرداری

·         و سایر موارد مشابه

برنامه ترویج و استقرار:

بخش «برنامه ترویج و استقرار»[32] که می‌توان آن را معادل «مشوق‌ها، الزامات و بسترسازی‌ها» برای استقرار چارچوب معماری سازمانی دانست شامل چهار مؤلفه اصلی است:

ضوابط فنی و اجرایی استقرار معماری سازمانی: سند قانونی بالادستی که تکالیف دستگاه‌های اجرایی و سایر نهادهای حاکمیتی مرتبط را مشخص می‌کند.

ظرفیت‌سازی و توانمندسازی: برنامه حمایتی در جهت ظرفیت‌سازی، توانمندسازی و فرهنگ‌سازی برای ذینفعان موضوع اعم از دستگاه‌های اجرایی، دانشگاه‌ها و مراکز علمی-پژوهشی، شرکت‌های مشاور و پیمانکار معماری و سایر نهادهای مرتبط.

ارزیابی معماری سازمانی: ارزیابی طرح‌ها و نتایج پیاده‌سازی معماری سازمانی در دستگاه‌های اجرایی از جهت پایش میزان پیشرفت دستگاه‌های اجرایی در معماری سازمانی.

به‌روزرسانی و توسعه چارچوب: به‌روزرسانی دوره‌ای مؤلفه‌های چارچوب براساس نیازمندی‌های جدید کشور و تغییرات دانش و فناوری در جهان



[1] Business Architecture

[2] Information Technology Architecture

[3] Aligned

[4] Balanced

[5] Framework

[6] General-purpose Enterprise Architecture Frameworks

[7] National (Government) Enterprise Architecture Frameworks

[8] Military Enterprise Architecture Frameworks

[9] Industry-specific Enterprise Architecture Frameworks

[10] Enterprise Architecture Survey 2005 [IFEAD]

[11] Iran Enterprise Architecture Framework (IEAF)

[12] Section

[13] Strategic Planning

[14] Information & Data Architecture

[15] Application Architecture

[16] Technology Infrastructure Architecture

[17] Security Architecture

[18] Components

[19] Framework & Methodology

[20] Architecture Management Framework

[21] Architecture Development Method

[22] Architecture Capability Framework

[23] Guidelines, Technics & Sample Cases

[24] National Reference Models

[25] Performance Reference Model (PRM)

[26] Business-Service Reference Model (BSRM)

[27] Data Reference Model (DRM)

[28] Application Reference Model (ARM)

[29] Technology Reference Model (TRM)

[30] Security Reference Model (SRM)

[31] Sector Reference Models

[32] Implementation & Promotion Program